Аррозий ўрта махсус билим юрти

Ҳижрат ҳақидаги ҳақиқат

Бугунги кунда интернет тармоқларида ҳудди ҳамма ҳақиқатни уламолар яшираётгандек улар сўзларини шундай бошлашади, аслини олганда, “Ҳижрат ҳозир ҳам фарз. Ҳижрат қилмоқ вожиб бўлди!” ёки “Ҳижрат диннинг асосидир, у шариатнинг устуни. Кимки ҳижрат қилмаса, гуноҳкори азим бўлади. Ҳижрат қилмаган кофир”, дегувчилар барча даврларда топилиб турган. Ундай фикрни ошкора айтувчилар хаворижлар, аҳли суннат ва жамоатдан ташқари чиққанлар, эканлиги маълум. Бунга бир воқеани келтиришимиз керак:

Таниқли саҳобалардан бири Абдуллоҳ ибн Абу Авфо разийаллоҳу анҳу бир гуруҳ шогирдлари билан илк хаворижлар олдидан ўтиб қолибдилар. Унинг шогирдлари бу зотнинг кимлигини таништириб, “Бу Абдуллоҳ ибн Абу Авфо ҳазратлари бўладилар!”, дебдилар. Шунда Абу Феруз деган хавориж: “Агар ҳижрат қилганида, қандай ҳам яхши одам бўларди!”, дебди. Қаранг, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобасини менсимаяпти, ҳижрат қилмаган, деб туриб таъна қилаяпти. У зот: “Аллоҳнинг душмани нима деяпти?”, деб сўрабдилар. Одамлар унинг: “Агар ҳижрат қилганида, қандай ҳам яхши одам бўларди!”, деяётганини айтишибди. Шунда, Абдуллоҳ ибн Абу Авфо разийаллоҳу анҳу: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам билан ҳижрат қилганимдан сўнг яна ҳижрат бор эканми?!”, деб туриб, бундай дебдилар: طوبى لمن قتلهم او قتلوه – “Улар билан курашган ёки шу мақсадда  вафот қилганларга жаннат башорати бўлсин!” (Аҳмад, 4/19172, 19433).

Яъни, саҳиҳ экани таъкидланган мазкур ривоятнинг мазмуни шуки, “Ҳижрат бор, ҳозирда ҳижрат фарз, ҳижрат қилмаган яхши инсон бўлмайди”, дейдиганлар хаворижлар экан, хаворижларнинг бугунги кундаги давомчилари экан. Мазкур ривоятда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобаси хаворижлар билан курашган одамга жаннат башоратини берганлар.

Ҳижратнинг асосий сабаби

Мақоламиз аввалида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўзларининг атрофларидаги барча саҳобалари – мусулмонлар билан бирга Макка шаҳридан кўчиб кетишларининг фарз қилинганини айтган эдик. Мусулмонлар имконига қараб, бирин-кетин, секин-асталик билан бирма-бир Мадина шаҳрига кўчиб бордилар. Ҳатто Маккада яшамаётган бошқа қабилалардаги мусулмонлар ҳам Мадинага кўчиб келишга мажбур эдилар. Чунки, ислом пайғамбарини қўллаб-қувватлаш ва шариатнинг диний пойдеворини биргаликда тиклаш зарурати бор эди. Бу ерда ҳижратнинг “иллат”и – шаръий бош сабаби мусулмон ўз жонини ёки ўз динини асраб-авайлаши эмас эди. Буни яхши тушуниб олишингизни илтимос қиламан! Чунки, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўзлари якка-ёлғиз кўчиб кетганларида ҳам дин асраб-авайланар эди. Ҳабашистоннинг подшоҳи Нажоший разийаллоҳу анҳу мусулмон бўлиб бўлган эди. Мадиналиклар орасида анча-мунча одамлар аллақачон мусулмон бўлиб бўлган эдилар, улар Аллоҳнинг барҳақ элчисини мунтазир бўлиб кутишаётган эдилар. Бу ерда ҳижратнинг айнан Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг атрофларидаги мусулмонларга фарз қилинганининг сабаби, Аллоҳнинг ушбу барҳақ элчисини қўллаб-қувватлаш, маънавий ҳимоя қилиб туриш ва руҳий мадад бўлиб туриш эди. Шунинг учун, ўша даврдаги маккалик мусулмонларнинг ҳаммаси – эркагу аёл, ёшу қари, соғлому бемор, ёш болалар, ҳомиладор аёллар, ҳур инсонлар ва қуллар – барча-барчаси ҳижрат қилдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам мусулмонларни кўчириб-кўчириб, охирроғида ўзлари кўчиб кетдилар. Қолган-қутган, кўчишга вақтида имкон топа олмаганлар, ҳатто жуда оғир беморлар ҳам кейинроқ кўчиб бордилар. Шундан сўнг қарийб ўн йил давомида мусулмонлар куч-қудратга эга бўлдилар, мустаҳкам ва мустақил давлат барпо қилдилар, исломий-сиёсий тизим ярата олдилар. Шундан кейингина ўзларининг отамаконлари бўлмиш Макка шаҳрини фатҳ қилдилар. Макка фатҳ қилингандан сўнг ҳижрат ҳукми бекор қилинди! “Энди, ҳижрат йўқ!”, дейилди. Бироқ, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам Мадинадан энди Маккага қайтиб келишни хоҳламадилар. Ҳижратдан асосий кўзланган мақсад маънавий ҳимоя ва руҳий мадад бўлгани боис у зоти шарифнинг атрофларидаги бирорта мусулмон Маккага қайтиб келмади.

 Ҳозир ҳижрат йўқлигига энг катта далил

Ҳижратни ҳозир ҳам фарз дейдиганлар саҳиҳлигини инкор қила олмайдиган, уларнинг ўзларининг “муҳаддис”лари ҳам саҳиҳлигини тан олган, аъло даражадаги саҳиҳ ҳадиси шариф борки, унда ҳозир ҳижрат йўқлиги аниқ-тиниқ (сариҳ) ва ҳеч қандай эҳтимолларсиз иборалар билан таъкидланган. Муҳаддислар султони Имом ал-Бухорий раҳимаҳуллоҳ ўзларининг саҳиҳ ҳадислар тўплами “Саҳиҳи Бухорий” – “ал-Жомеъ ас-саҳиҳ” асарларида ўндан ортиқ жойида: لا هجرة بعد فتح مكّة – “Макка фатҳидан кейин ҳижрат йўқ!”, деган мазмундаги ҳадиси шарифни келтирганлар. Ҳозирда ҳижрат фарз, деб оламга жар солаётганларнинг ўзлари айрим ихтилофли масалаларни қўзғаш мақсадида доим Имом ал-Бухорий раҳимаҳуллоҳ номидан фойдаланадилар, у зотнинг асарларидан иқтибос келтиришни яхши кўрадилар. Қизиқ! У зот ривоятидаги, асарида ўндан ортиқ жойида келтирилган: لا هجرة بعد فتح مكّة – “Макка фатҳидан кейин ҳижрат йўқ!”, деган мазмундаги ҳадис ҳақида лом-мим демайдилар. Ҳолбуки, бу ҳадис мансух бўлмаган, ҳукми бекор қилинмаган, балки унинг ўзи ҳижрат ҳукмини бекор қилувчидир. Унинг иборалари ва мазмуни жуда аниқ, ҳеч қандай эҳтимоллар йўқ, сариҳ ва саҳиҳ ҳадисдир!

Мушожеъ ибн Масъуд разийаллоҳу анҳу ўз укаси Мужолид разийаллоҳу анҳуни олиб келиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга: يبايعك على الهجرة – “Сизга ҳижрат борасида байъат қилмоқчи”, деганлар. “Байъат” деганда устознинг ўз шогирдларидан қўл олиб, бирор ишни қилишга ёки қилмасликка қасамёд қилдириши тушунилади. Шунда, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам:

لا هجرة بعد فتح مكّة و لكن أبايعه على الإسلام

“Макка фатҳидан кейин ҳижрат йўқ! Лекин ундан ислом борасида байъат оламан!”, деганлар (Бухорий, 4/3079).

Мазкур ҳадисда ҳатто ҳижрат исломнинг асоси эмаслигини, унинг бирорта рукни ҳам эмаслиги, ҳатто фарз ва вожиб у ёқда турсин, суннат бўларлик савобли амал ҳам эмаслигини билдириб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳижратдан эмас, исломдан байъат олишларини билдирмоқдалар.

Тобеъинларнинг икки улуғ олими Убайд ибн Умайр ал-Лайсий раҳимаҳуллоҳ билан бирга Ато ибн Абу Рабоҳ раҳимаҳуллоҳ Ойша онамиз разийаллоҳу анҳонинг зиёратларига борибдилар. Суҳбат давомида ҳижрат борасида сўрашибди. Шунда, Ойша онамиз разийаллоҳу анҳо: “Бугун ҳижрат йўқ! Бир вақтлар мусулмонлар дини сабабли фитнага тушиб қолмаслик мақсадида Аллоҳ таолога ва Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламга қочган эдилар. Энди эса Аллоҳ исломни зоҳир қилди. Бугун ҳар ким хоҳлаганча парвардигорига ибодат қилаверади”, деганлар (Бухорий, 5/3900).

Тобеъинларнинг яна бир улуғларидан бири Мужоҳид раҳимаҳуллоҳ таниқли саҳоба Абдуллоҳ ибн Умар разийаллоҳу анҳуга: “Мен Шомга ҳижрат қилмоқчиман!”, деганлар. Ибн Умар разийаллоҳу анҳу унга: لا هجرة اليوم – Бугун ҳижрат йўқ! Ортингга қайт!”, деганлар (Бухорий, 5/4309).

Умавий халифалардан Марвон таниқли саҳобалар Абу Саид ал-Худрий разийаллоҳу анҳу, Рофеъ ибн Хадиж разийаллоҳу анҳу ва Зайд ибн Собит разийаллоҳу анҳу билан бирга сўрида ўтирган эканлар. Суҳбатда Абу Саид ал-Худрий разийаллоҳу анҳу: لا هجرة بعد فتح مكّة – “Макка фатҳидан кейин ҳижрат йўқ!”, деган ҳадиси шарифни айтибдилар. Шунда халифа Марвон: “Ёлғон гапираяпсан!”, деб туриб, қўлидаги дарраси билан у зотни – Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг саҳобасини уришга чоғланиб қолибди. Бу ерда ўтирган икки буюк саҳоба: “У тўғри гапираяпти”, деб халифани тўхтатиб қолибдилар (Аҳмад, 5/21671). Мазкур ривоятни “Мажмаъ аз-завоид”да саҳиҳ дейилган.

Муҳаддислардан Имом Аҳмад ибн Ҳанбал раҳимаҳуллоҳ ва бошқалар саҳиҳ деб таъкидлаб ривоят қилишларича, “Наср сураси” (“Иза жоа насруллоҳ”) нозил қилинганда, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳаммага уни ўқиб берибдилар ва “Мен ва саҳобаларим яхшидир. Одамларнинг барчаси яхши. Фатҳдан кейин ҳижрат йўқ!”, дебдилар (Аҳмад, 3/11183; Ҳоким, 3/3017;).

Имом Аҳмад раҳимаҳуллоҳ ривоят қилишларича, Сафвон ибн Умайя разийаллоҳу анҳу одамларнинг: “Ҳижрат қилмаган кимса жаннатга кирмайди! Ҳижрат қилмаганларнинг дини йўқ!”, деб юрганларнинг гапини эшитиб қолиб, “Бу ҳақида Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан сўрамагунимча уйимга кирмайман!”, деб қасам ичибдилар. Бориб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламдан сўраганларида, у зоти шариф: لا هجرة بعد فتح مكّة – “Макка фатҳидан кейин ҳижрат йўқ!”, деганлар. Аслида, “Ҳижрат қилмаган кимса жаннатга кирмайди!”, деган гапнинг чиқишига сабаб бор экан. Бир неча одам Сафвон ибн Умайя разийаллоҳу анҳунинг уйини тунабди. Қўлга тушган ўғрилар ҳижрат қилиш учун ўзларига маблағ йиғишаётганини, чунки ҳижрат қилмаган кимса жаннатга кирмаслигини, ўғирлик қилиб топилган ҳаром-ҳариш маблағ эвазига ҳижрат қилмоқчи бўлишаётганини айтишибди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам олдига олиб борилганда, у зот ўғриларнинг қўлини чопишга буюрибдилар. Сафвон ибн Умайя разийаллоҳу анҳу: “Мен уларни кечирдим!”, десалар ҳам, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Бу ерга олиб келишдан олдин кечирсанг майли эди”, деганлар (Аҳмад, 3/15341).

Қаранг, бугунги кунда ҳизбчиларми, янги хаворижларми, бузғунчи “мусулмон”ларми, ўзларига “Мақсадга эришиш йўлида ҳаром ишларни ҳам қилиш мумкин!”, деган ботил фатвони чиқариб олишган. Шу йўлда улар одам ўлдиришдан ҳам, ҳаром-ҳариш мол-дунё тўплашдан ҳам, аёл-қизларнинг номусига тегишдан ҳам, оммавий қотилликлар уюштиришдан ҳам, намозхонларни масжидларда портлатиб юборишдан ҳам, ўзларига мушрик-кофирларни раҳнамо қилиб олишдан ҳам, қайтишмайди. Ҳолбуки, Пайғамбаримиз Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ҳижратга тайёргарлик ниятида ўғирлик қилганларнинг қўлларини, “Ҳижрат йўқ!” дея аямай чопиб ташлатганлар.

Абдурраҳмон ибн Сафвон разийаллоҳу анҳу Макка фатҳи пайтида ўз отасини олиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига келибдилар. “Ё Расулуллоҳ! Сизга ҳижрат қилишга байъат қилгани келдик”, дейишибди. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам кўнмабдилар. Улар Ҳазрати Аббос разийаллоҳу анҳу билан дўст эканлар. Дарҳол у зот сув улашаётган жойга борибдилар-да, воқеани тушунтирибдилар. Ҳазрати Аббос разийаллоҳу анҳу Пайғамбар алайҳисалломнинг севимли амакилари бўлгани боис: “Мана, ўзим байъат қилдираман-да!”, деб қасам ичиб, уларни олдига солиб, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг ҳузурларига олиб борибди. У зоти шариф яна кўнмабдилар. Ҳазрати Аббос разийаллоҳу анҳу қасам ичганларини айтибдилар. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам қўлларини чўзиб, “Келинг, амакимнинг қасамини кечдим. Ҳижрат йўқ!”, деганлар (Аҳмад, 3/15590).

Ҳа, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам ўз амакилари Ҳазрати Аббос разийаллоҳу анҳунинг кўнгиллари учун бўлса-да, номига бўлса-да, ҳижратга байъат олмадилар. Чунки, ҳижрат мутлақо тўхтатилган эди.

Имом ат-Табароний раҳимаҳуллоҳ ривоят қилишларича, Қурайшнинг бир гуруҳ ёш йигитлари Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг олдиларига – Мадинага ҳижрат қилишга чоғланиб қолибдилар. Ота-оналари уларни бундан ман қилибдилар. Бу гап Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва салламнинг қулоқларига етиб борибди. Шунда, у зоти бобаракот: لا هجرة بعد الفتح – “Фатҳдан кейин ҳижрат йўқ!”, дебдилар (Табароний, 14/657).

Имом ан-Насоий раҳимаҳуллоҳ ва бошқалар ривоят қилишларича, Ҳазрати Умар разийаллоҳу анҳу: “Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам вафот қилиб кетганларидан кейин ҳижрат йўқдир!”, деганлар (Насоий, 4/4171; Абу Яъло, 1/186).

Хаворижлар илк чиққан вақтда Басрадан чиқиб кетиб, ўзларининг лагерларига бориб жойлаша бошлабдилар. Одамларга “Ҳижрат фарз. Биз билан ҳижрат қилинглар!”, деб ҳаммани ҳижратга даъват қила бошлабдилар. Одамлар буюк саҳоба Анас ибн Молик разийаллоҳу анҳунинг олдига келиб, улар ўзларини муҳожирлар деб аташаётганини айтибдилар. Шунда, Анас ибн Молик разийаллоҳу анҳу: “Улар шайтонга ҳижрат қилганлар. Ахир, Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи ва саллам: “Фатҳдан кейин ҳижрат йўқ!”, деганлар-ку!”, деган эканлар (Абдурраззоқ, 10/18662).