Имом-хатиб нутқининг Қуръон ва Суннатдаги мезони

Имом-хатиб нутқининг Қуръон ва Суннатдаги мезони

Минбар — ислом жамиятининг маънавий маркази, хутба эса қалбларни уйғотувчи илоҳий даъватдир. Имом хатибнинг нутқи оддий нотиқлик эмас, балки шариат илми, ахлоқ, балоғат ва масъулият уйғунлашган муқаддас вазифадир. Чунки у айтаётган ҳар бир сўз — дин номидан айтилаётган сўздир.

Ислом тамаддунида минбар — фақатгина баланд жой эмас, балки ҳақиқат ва ҳидоят тараладиган маънавий маскан деб ҳисобланади. Шу минбардан янграган сўз эса қалбларни огоҳ этувчи, тафаккурни покловчи, жамиятни ислоҳ этувчи қудратли воситадир. Имом хатибнинг нутқи оддий маъруза эмас; у Қуръон оятлари ва ҳадиси шарифлар руҳида шаклланган, балоғат ва фасоҳат билан зийнатланган маънавий даъватдир.

Ислом таълимотида сўз омонат ҳисобланади. Қуръони каримда: 

مَّا یَلۡفِظُ مِن قَوۡلٍ إِلَّا لَدَیۡهِ رَقِیبٌ عَتِیدࣱ

 “Инсон бирор сўз айтмас, магар унинг ҳузурида кузатувчи фаришта бўлур” (Қоф сураси, 18-оят), деб огоҳлантирилади. Бу оят имом хатиб нутқининг масъулиятини янада оширади. Чунки у айтаётган сўзлар юзлаб, баъзан минглаб кишилар қалбига киради.

Қуръони каримда яна шундай марҳамат қилинади:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَقُولُوا قَوْلًا سَدِيدًا

“Эй мўминлар! Аллоҳдан қўрқинглар ва тўғри сўз айтинглар.”
(Аҳзоб сураси, 70-оят)

Бу оят имом хатиб нутқининг бош мезонини белгилайди:  قَوْلًا سَدِيدًا — тўғри, ҳаққоний ва масъулиятли сўз.

I. Нутқ – омонат ва жавобгарликдир.

Исломда сўз амалдан ажралган эмас. Сўз ҳам амал кабидир. Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганлар:

مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ

“Ким Аллоҳга ва охират кунига иймон келтирган бўлса, яхши сўз айтсин ёки жим турсин.” (муттафақун алайҳ)

Мазкур ҳадис имом хатиб учун икки йўлни кўрсатади:

1. Сўзи фойдали бўлсин;
2. Фойда бўлмаса, сукут афзал.

Минбарда айтилган беҳуда ёки асоссиз сўз — омма онгига зарар етказиши мумкин. Шу боис хатиб нутқи илмий далилга таянган бўлмоғи шарт.

II. Фасоҳат ва балоғат: Пайғамбарона услуб намунасида

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг нутқлари қисқа, мазмунан чуқур ва таъсирчан эди. У зот ҳақида саҳобалар шундай дейдилар:

كَانَ كَلَامُهُ فَصْلًا لَا هَذْرًا وَلَا نَزْرًا

“У зотнинг сўзлари аниқ ва лўнда эди, ортиқча ҳам эмас, қисқа ҳам эмас.”

Яна бир ҳадисда:

إِنَّ مِنَ الْبَيَانِ لَسِحْرًا

“Албатта, сўзда сеҳр бор.” (Табароний ривояти)

Бу ҳадис балоғатнинг кучини кўрсатади. Сўз қалбни забт этади. Аммо хатиб сеҳргарлик маъносида эмас, балки ҳақиқатни гўзал тарзда етказиш маъносида баён соҳиби бўлмоғи лозим.

Классик адабиётда фасоҳат — сўзнинг равонлиги, балоғат эса унинг мақсадга мувофиқ ва таъсирчан бўлишидир. Имом хатиб нутқи икки сифатни жам этмоғи лозим:

Мазмун аниқлиги — мураккаб фиқҳий ёки ақидавий масалаларни халқ тушунадиган тилда баён эта билиш.

Услуб покизалиги — ортиқча такаллуф, кераксиз сиёсий ёки ҳиссий оғишлардан холи бўлиш.

Далиллилик — ҳар бир фикр Қуръон ояти, ҳадис ёки муътабар уламолар сўзига таянган бўлиши.

Масалан, тарихда машҳур хатиб ва воизлар жумласидан бўлган Имом Бухорий ва Имом Термизий ҳадисларни ривоят этишда нафақат иснодга, балки лафзнинг аниқлигига ҳам ниҳоятда эътибор берганлар. Бу эса нутқ маданиятининг илмий асосини кўрсатади.

III. Илмий асос ва далиллилик

Имом хатиб нутқи Қуръон ва саҳиҳ ҳадисга таянган бўлиши шарт. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам огоҳлантирганлар:

مَنْ كَذَبَ عَلَيَّ مُتَعَمِّدًا فَلْيَتَبَوَّأْ مَقْعَدَهُ مِنَ النَّارِ

“Ким менинг номимдан қасддан ёлғон гапирса, дўзахдаги ўрнини тайёрласин.” (Муттафақун ъалайҳ)

Бу ҳадис хатиб зиммасига улкан илмий масъулият юклайди. Заиф ёки тўқима ҳадисларни текширмай минбардан айтиш — оғир гуноҳдир.

Ҳадис илмининг буюк алломалари, жумладан Имом Термизий ва Имом Абу Довуд ривоятларни санад ва матн жиҳатидан пухта текширганлар. Бу методология бугунги хатиблар учун ҳам илмий намуна бўлиб хизмат қилади.

IV. Ахлоқ ва ихлос – нутқнинг руҳий қуввати

Нутқнинг ташқи гўзаллиги етарли эмас; унинг ботиний поклиги ҳам муҳимдир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам марҳамат қилганлар:

إِنَّمَا الْأَعْمَالُ بِالنِّيَّاتِ

“Албатта, амаллар ниятга боғлиқдир.” (Имом Бухорий ривояти)

Демак, хатибнинг нияти — риё, шуҳрат ёки сиёсий манфаат эмас, балки Аллоҳ розилиги бўлмоғи керак.

Буюк мутафаккир Имом Г'аззолий ўзининг “Иҳё улум ад-дин” асарида воиз ва хатибларни огоҳлантириб, риёкор нутқ қалбларга таъсир қилмаслигини таъкидлайди. Унинг фикрича, қалбдан чиққан сўз қалбга етади.

Нутқнинг кучи фақат товуш баландлигида эмас, балки қалб поклигидадир. Агар хатибнинг ҳаёти айтаётган сўзларига мувофиқ бўлмаса, унинг сўзи қалбларга етиб бормайди.

Ислом тарихида минбар аҳли орасида тақво ва ҳалоллик билан ном қозонган зотлар кўп бўлган. Жумладан, уламолар ўз асарларида сўзловчининг нияти пок бўлмаса, нутқнинг баракаси кетишини алоҳида таъкидлайди. Бу далил шуни кўрсатадики, нутқ маданияти фақат техник маҳорат эмас, балки маънавий етуклик билан чамбарчас боғлиқдир.

V. Хутбанинг таркибий маданияти

Фиқҳий жиҳатдан жума хутбаси маълум рукнларга эга:

1. Ҳамд ва сано
2. Саловат
3. Тақво васияти
4. Қуръон ояти
5. Дуо

Бу тартиб — шариат асосида шаклланган нутқ маданиятидир. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васалламнинг хутбалари ҳақида ҳадисларда шундай дейилган:

كَانَتْ خُطْبَتُهُ قَصْدًا وَصَلَاتُهُ قَصْدًا

“У зотнинг хутбалари ҳам, намозлари ҳам ўртача (мўтадил) эди.” (Имом Насоий ривояти)

Бу ҳадисдан хатиб учун муҳим қоида келиб чиқади: ортиқча чўзиш ҳам, ҳаддан ташқари қисқартириш ҳам маъқул эмас.

VI. Замонавий муҳитда нутқ маданияти

Бугунги глобаллашув шароитида имом хатиб:

• Экстремистик талқинлардан йироқ,
• Ижтимоий тотувликни мустаҳкамловчи,
• Ёшлар онгига илмий ва маънавий асосда таъсир қилувчи,
• Рақамли платформаларда ҳам масъулиятли нутқ юритувчи бўлмоғи зарур.

Зеро, минбар энди масжид билан чекланмайди — у медиа майдонига ҳам кўчган.

Хулоса

Имом хатиб нутқ маданияти қуйидаги асослар устига қурилади:

1. Қуръоний мезон — “тўғри сўз”
2. Ҳадисий масъулият — яхши сўз ёки сукут
3. Илмий текширув ва саҳиҳ далил
4. Ихлос ва тақво
5. Балоғат ва мўтадиллик

Агар хатиб илм, ихлос ва ҳикмат билан сўзласа, унинг нутқи қалбларни уйғотади, жаҳолатни кетказади ва жамиятни ислоҳ этади. Акс ҳолда, минбар маънавий нур эмас, фитна манбаига айланиши мумкин.



Урганч шаҳар бош имом хатиби, Имом Фахриддин ар-Розий ўртамахсус ислом таълим муассасаси мударриси 

Кенжаев Ҳасанбой домла