Исломда савдо-сотиқ

Исломда савдо-сотиқ

Ҳанафий фиқҳи нигоҳида

Ислом дини нафақат инсоннинг Яратувчи билан бўлган муносабатини (ибодатларни), балки жамият аъзолари ўртасидаги ижтимоий-иқтисодий алоқаларни ҳам мукаммал тартибга солади. Шундай муҳим соҳалардан бири байъ — савдо-сотиқ аҳкомларидир. Мўмин кишининг топган ризқи ҳалол ва баракали бўлиши учун у ўзининг савдо-сотиқ фаолиятини Шариат қоидаларига мос равишда олиб бориши лозим. Абу Саид ал-Худрий розияллоҳу анҳудан ривоят қилинган машҳур ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ростгўй ва омонатдор тожир (тадбиркор) набий, сиддиқ ва шаҳидлар билан биргадир» (Тирмизий ривояти), деб марҳамат қилганлар. Ушбу мақолада бизнинг мазҳабга кўра савдо-сотиқнинг мўътабар бўлиши учун талаб этиладиган рукун ва шартлар, уларнинг Қуръони Карим ҳамда Набавий суннатдаги далиллари батафсил ёритиб берилади.

Байъ (савдо-сотиқ)нинг таърифи ва рукни

Фақиҳлар истилоҳида байъ — молни молга иккала томоннинг розилиги билан алмаштиришдир. Бу ерда «мол» дейилганда шариатда қийматга эга бўлган ва фойдаланиш ҳалол қилинган нарсалар тушунилади.

Мўътабар мазҳабимизга кўра, савдо-сотиқнинг асосий рукни битта — ижоб ва қабулдир.

Ижоб — битим тузишни биринчи бўлиб таклиф қилувчи томоннинг (сотувчи ёки харидор) сўзи.

Қабул — иккинчи томоннинг ушбу таклифни маъқуллаб айтган сўзи.

Ижоб ва қабул сўзлашув орқали, шунингдек, амалий ҳаракат билан ҳам амалга ошиши мумкин. Масалан, харидор нархи аниқ бўлган нарсанинг пулини бериб, товарни олиши ва бунда иккала томон ҳам бирор оғиз сўз айтмаслиги (таъотий савдоси) Ҳанафий мазҳабида жоиз ҳисобланади.

Қуръони Каримда Аллоҳ таоло савдода рухсат берилган асосий пойдеворни шундай баён қилади: «Эй иймон келтирганлар! Бир-бирингизнинг молларингизни ноҳақ йўл билан еманг! Илло, ўртангиздаги ўзаро розилик ила бўлган тижорат бўлса, бундан мустасно…» (Нисо сураси, 29-оят).

Шунингдек, Имом Ибн Можа ривоят қилган ҳадиси шарифда Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Савдо фақатгина розилик биландир», дея таъкидлаганлар. Демак, ижоб ва қабул томонларнинг чин кўнглидан рози эканлигини ифодаловчи асосий шаклдир.

Байънинг дуруст бўлиш шартлари

Уламоларимиз савдо битимининг амалга ошиши ва шариатга мувофиқ мўътабар саналиши учун бир неча шартларни белгилаб берганлар:

Ақд қилувчиларга (сотувчи ва харидорга) тегишли шартлар:

Ақл ва тамйиз (тушунчага эга бўлиш): Савдо қилувчилар эс-ҳуши жойида ва тижоратнинг маъно-моҳиятини тушунадиган ёшда (мумаййиз) бўлиши шарт. Ҳанафий мазҳабида балоғатга етмаган, аммо оқил (яхши-ёмонни ажрата оладиган) боланинг савдоси валийнинг (васийнинг) ижозати билан мўътабар ҳисобланади.

Ихтиёрий розилик: Савдо мажбурлаш (икроҳ) остида бўлмаслиги лозим.

Мабеъ (сотилаётган товар)га тегишли шартлар:

Ҳанафий фиқҳида сотилаётган нарсанинг шариатга мос келиши ўта муҳим ўрин тутади:

Молнинг мавжуд ва топширишга қодир бўлиши. Сотилаётган нарса савдо пайтида амалда мавжуд бўлиши ва харидорга топшириш имконияти бор бўлиши шарт. Йўқ нарсани ёки топшириш имконсиз бўлган буюмни сотиш тақиқланади.

Имом Муслим ва Имом Тирмизий ривоят қилган ҳадисда: «Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам ғарар (мавҳум, хатарга бой) савдодан ва денгиздаги балиқни, ҳаводаги қушни сотишдан қайтарганлар». Шунингдек, Ҳаким ибн Ҳизом розияллоҳу анҳу Расулуллоҳдан: «Ҳузуримда йўқ нарсани сотайми?» деб сўраганида, У зот: «Ҳузурингда бўлмаган нарсани сотма!» деганлар (Тирмизий, Абу Довуд).

Товар ва нархнинг аниқ (маълум) бўлиши. Низо ва келишмовчиликларнинг олдини олиш учун сотилаётган маълумотлар — товарнинг жинси, тури, миқдори ҳамда унинг эвазига бериладиган нарх аниқ белгиланиши шарт. Нарх ёки товардаги ноаниқлик (жаҳолат) битимни фосид (бузуқ) қилади.

Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам мавҳум ва ноаниқ нарсаларни сотишдан қайтарганлар. Нархи аниқ бўлмаган савдо кейинчалик икки тараф ўртасида хусумат ва адоватга сабаб бўлади. Динимиз эса адоватга олиб борувчи ҳар қандай эшикни ёпади.

Сотилаётган нарсанинг шаръан «Мутақаввим» (қийматга эга ва ҳалол) мол бўлиши. Исломда инсон учун фойдаланиши ва истеъмол қилиши ҳалол қилинган нарсаларгина тижорат объекти бўла олади. Масалан, спиртли ичимликлар, чўчқа гўшти, ўлимтик, қимор қуроллари каби нарсаларнинг савдоси батамом ҳаром ва ботилдир.

Имом Бухорий ва Муслим ривоят қилган машҳур ҳадисда Пайғамбаримиз соллаллоҳу алайҳи васаллам шундай деганлар: «Албатта, Аллоҳ ва Унинг Расули ароқ, ўлимтик, чўчқа ва санамларнинг савдосини ҳаром қилди».

Рибодан ва фасод келтирувчи шартлардан холи бўлиши. Савдо-сотиқда ўзаро тенгсизлик, фоиз ёки бировнинг молини ноҳақ ўзлаштириш элементлари бўлмаслиги керак.

Рибонинг тақиқланиши: Бир жинсдаги моллар (масалан, буғдойни буғдойга, олтинни олтанга) алмаштирилганда, улар тенг миқдорда ва қўлма-қўл (нақд) бўлиши шарт. Ҳанафий фиқҳида рибо ўлчанадиган (кайлий) ва тортиладиган (вазний) нарсаларда жинс бир хил бўлганда юзага келади.

Қуръони Каримда Аллоҳ таоло: «Аллоҳ савдони ҳалол, рибони эса ҳаром қилди» (Бақара сураси, 275-оят), деб марҳамат қилади. Пайғамбар алайҳиссалом рибонинг кўринишларини аниқ-равшан чегаралаб қўйганлар.

Ҳанафий мазҳабида байънинг турлари

Уламоларимиз савдо битимларини ҳукм жиҳатидан тўрт асосий орга бўладилар. Бу табақаланиш бизнинг мазҳабгагина хос бўлган нозик ва чуқур илмий ёндашувни кўрсатади:

Саҳиҳ байъ: Рукунлари ва барча шартлари тўлиқ топилган савдо. Бу савдо натижасида мулкчилик дарҳол ўтади ва тарафлар ўз ҳақлари эканлигини тасарруф этишади.

Ботил байъ: Рукунида ёки аслига тегишли шартларда нуқсон бўлган савдо (масалан, ўлимтикни сотиш ёки ақли расо бўлмаган шахснинг савдоси). Бундай савдо умуман эътиборга олинмайди, мулкчилик келтириб чиқармайди.

Фосид байъ: Савдонинг асли (рукни) жойида бўлиб, лекин унинг сифатларида (масалан, нархдаги ноаниқлик ёки ножоиз шарт қўшилиши сабабли) нуқсон бўлган савдо. Фосид савдода товар харидор томонидан қабул қилиб олинса, харидор унга мулкдор бўлади, лекин иккала тараф ҳам ушбу савдони бекор қилиши ёки нуқсонни бартараф этиши вожиб (шарт) бўлади.

Мавқуф байъ: Эгасининг ёки валийнинг ижозатига боғлиқ бўлган савдо (масалан, бировнинг молини унинг рухсатисиз сотиб юборган фузулий кишининг савдоси). Агар мулк эгаси рухсат берса — ўтади, рухсат бермаса — бекор бўлади.

Хиёрлар (савдони бекор қилиш ҳуқуқлари)

Ҳанафий фиқҳида битим тузилганидан кейин ҳам томонларнинг манфаатини ҳила ва адашишлардан сақлаш учун хиёр (танлаш ҳуқуқи) шариатда ворид бўлган. Уларнинг энг муҳимлари:

Хиёр уш-шарт (Шарт хиёри): Томонлардан бири ёки иккаласи савдони бекор қилиш ёки тасдиқлаш учун муайян муддат (масалан, 3 кун) белгилаб олиши.

Хиёр ул-айб (Айб хиёри): Товар сотиб олингач, унда илгари айтилмаган ва қийматини туширадиган айб топилса, харидор молни қайтариб бериб, пулини тўлиқ қайтариб олиш ҳуқуқига эга.

Хиёр ар-руъя (Кўриш хиёри): Кўрмасдан сотиб олинган нарсани кўрган пайтда харидор савдони давом эттириш ёки бекор қилиш ҳуқуқига эга бўлади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам: «Ким кўрмаган нарсасини сотиб олса, уни кўрган пайтида хиёрга эгадир» (Дорақутний ривояти), деганлар.

Хулоса

Ҳанафий фиқҳидаги савдо-сотиқ аҳкомлари инсонлар ўртасидаги молиявий муомалаларни адолат, ҳалоллик ҳамда ўзаро розилик асосида ташкил этишга хизмат қилади. Савдо шартларига риоя қилиш жамиятда турли низо, ғарар ҳамда ноҳақ мол ейиш ҳолатларининг олдини олади.

Имом Фахриддин ар-Розий ўрта махсус ислом таълим муассасаси мударриси Мaткаримов Т.