19.11.2026

Динимизда музораба ақди

 Динимизда музораба ақди

1. Музорабанинг таърифи
Луғатда «музораба» «ЗАРБ» (ер юзида юриш) ўзагидан олинган. Мол эгаси ҳам, ишловчи ҳам фойдага шерик бўлгани ва ишловчи тижорат учун сафар қилгани боис шундай аталган. Ироқ аҳли «музораба», Ҳижоз аҳли «қироз» ёки «муқораза» деган.
Истилоҳда ҳанафий матнларидаги маъно шундай: музораба — фойдада шерик бўлиш учун бир томондан мол, иккинчи томондан меҳнат бўладиган шерикчилик шартномаси. Мол берувчи рабби мол, ишловчи музориб (ёки омил) дейилади.
2. Жоизлигига далиллар
• Қуръон: «Баъзилари Аллоҳнинг фазлини излаб ер юзида юрурлар» (Музаммил, 20). Тижорат учун сафар қилиш фазл излаш ҳисобланади.
• Суннат: Пайғамбар алайҳиссалом пайғамбарликдан олдин Хадижа розияллоҳу анҳонинг моли билан тижорат қилгани ривоят қилинади. Аббос ибн Абдулмутталиб ҳам молини музорабага бераркан, баъзи шартлар қўйгани ва Расулуллоҳ уни маъқуллагани зикр қилинади.
• Ижмоъ: саҳобалар даврида одамлар бу муомалани қилишган, баъзи саҳобалар етимлар молини музорабага берган ва ҳеч ким инкор этмаган.
• Эҳтиёж: кимда мол бор, лекин тижорат қилишга вақти ёки маҳорати йўқ, бошқада эса маҳорат бор, мол йўқ. Икки томон манфаати учун бу шартнома жорий этилган. Қиёсга кўра ижара каби номаълумлик жиҳати бўлса-да, одамларга зарурати борлиги учун истеҳсон йўли билан жоиз қилинган.
3. Рукни
Ҳанафийларда музорабанинг рукни фақат ийжоб ва қабул. Мол эгаси «Мана шу молни музорабага бердим, фойдаси мана бундай тақсимланади» деса, ишловчи «Қабул қилдим» дейди. Лафзда «музораба», «қирод», «муқорада» ёки шу маънони берувчи ҳар қандай ибора кифоя қилади, чунки эътибор маънога.
Мол эгаси, ишловчи, мол, фойда ва меҳнат ақднинг ўзига хос таркибий қисмлари. Ҳанафийлар уларни рукн эмас, шартлар қаторида санашади (жумҳур уларни рукн дейди).
4. Шартлари
Томонларга оид шартлар. Мол эгасида молини тасарруф қилиш аҳлияти, ишловчида вакил бўла олиш аҳлияти бўлиши керак, чунки музориб молда мол эгасининг вакили сифатида ҳаракат қилади. Мусулмон ва зиммий ўртасида музораба жоиз.
Молга оид шартлар.
• Мол нақд пул (дирҳам, динор, ёки муомалада юрадиган танга) бўлиши. Савдо моллари, ер, уй ва шунга ўхшаш нарсалар музораба капитали бўла олмайди. Агар мол эгаси товарни берса ва «Буни сотиб, пулини музорабага ол» деса, бу жоиз бўлади.
• Миқдори маълум бўлиши. Мажҳул молда музораба фосид.
• Музорибга топширилиши (таслим). Мол эгаси молни ўз қўлида қолдириб, фақат «ишла» деса, музораба тўғри бўлмайди.
• Мол музорибнинг устидаги қарз бўлмаслиги. Қарзни ўзи тўлаган пулидан музорабага айлантириш жоиз эмас. Агар қарз учинчи шахсда бўлса, музорибни уни ундиришга вакил қилиб, ундирилгач музорабага беради.
Фойдага оид шартлар.
• Фойда икки томон ўртасида умумий улуш (нисбат) сифатида белгиланиши: ярми, учдан бири каби.
• Фойданинг қатъий пул миқдори белгиланса (масалан, «менга 1000 сўм бер, қолгани сеники»), ақд фосид бўлади. Чунки фойда шу миқдордан оз чиқиши мумкин, шунда шерикчилик маъноси йўқолади.
• Фойда фақат икки томонга тегишли бўлиши. Учинчи шахсга улуш белгиланса, у ишлаш шарти билан бўлмаса, шарт ботил.
• Икки томоннинг бири фойдадан бутунлай маҳрум қилинмаслиги.
Меҳнатга оид шартлар. Ишни фақат музориб бажаради. Мол эгасининг ўзи ишлашини шарт қилиш ақдни фосид қилади, чунки музорибнинг қўли бўш бўлиши зарур. Ишга ёрдам учун мол эгасининг ходими сифатида қатнашиши эса қўйилган шартлар ва тасарруфга таъсирига қараб кўрилади.
5. Музорабанинг турлари
Мутлақ музораба — вақт, жой, савдо тури ва шерик белгиланмаган. Музориб истаган шаҳарда, истаган тижоратда, нақд ёки насияга иш юритади.
Муқайяд музораба — мол эгаси шарт қўйган: муайян шаҳар, муайян тур, муайян вақт ёки муайян шахслар билан муомала. Ҳанафийларда бундай шартлар ва муддат шартига риоя қилиш лозим, шартга хилоф иш қилса, музориб масъул бўлади. Муддат тугагач, ақд ўз-ўзидан бекор бўлади.
6. Музорибнинг ваколатлари
Мутлақ музорабада музориб:
• сотиб олади ва сотади, нақд ва насияга;
• ишчи ёллайди, молни сақлашга омонат беради;
• молни кафолатсиз бошқа жойга олиб боради, сафар қилади;
• гаровга олади ва гаров беради (одатдаги тижорат доирасида);
[15.11.2026 20:58] ف: • хариддан сўнг товар устида зарур тасарруфларни қилади.
Мол эгаси рухсат бермаса, музориб қилолмайдиган ишлар:
• қарз бериш ва ҳадя қилиш;
• молни бошқага музорабага бериш (шерик қўшиш);
• ўз молини аралаштириш;
• ошкора ўз манфаати учун қилинган савдоларни қилиш.
Агар мол эгаси «Ўз фикринг билан ишла» деса, ваколати кенгаяди, масалан, бошқага музорабага бериши ёки молини аралаштириши мумкин бўлади.
Музориб сафардаётганида овқат, кийим, юк ташиш каби зарур харажатларни капитал ҳисобидан олади. Ўз шаҳрида эса ўз ҳисобидан тирикчилик қилади.
7. Музорибнинг ҳуқуқий ҳолати
Мазҳабимизда музориб бир неча сифатга эга:
• молни қўлида сақлаганида омин (омонатдор);
• савдо ва сотувда вакил;
• фойда пайдо бўлганида шерик;
• шартга хилоф иш қилса ғосиб (молни кафолатлашга мажбур);
• ақд фосид бўлса ажир (иш ҳақи олувчи).
Шу сабабли музориб зарар учун, мол ўзи айбсиз нобуд бўлса, кафолат бермайди.
8. Фойда ва зарар
• Фойда фақат асл капитал сақлангач пайдо бўлади. Аввал капитал қайтарилади, қолгани фойда ҳисобланади.
• Зарар олдин фойдадан қопланади, етмаса капиталдан. Зарарни музорибга тўлатиш шарти ботил, лекин ақдни бекор қилмайди.
• Фойда пайдо бўлган заҳоти музориб унинг ўз улушига эга бўлади, аммо бу мулк қатъий бўлмайди: кейинги зарар шу фойдадан қопланиши мумкин. Тақсимот (қисма) ва тўлиқ ҳисоб-китобдан сўнг улуш қатъий бўлади.
• Ақд давом этаётганида тақсимланган фойда, зарар бўлганда, қайтарилиб капиталга қўшилиши мумкин.
• Музориб ўз улушидан ортиқ нарсани истеъмол қилса, бу ортиғи ҳисобга олинади.
9. Фосид қилувчи ҳолатлар
Музорабани фосид қиладиган асосий нарсалар:
1. Капитал нақд бўлмаслиги (савдо моли, қарз ва ҳоказо).
2. Капиталнинг мажҳуллиги ёки музорибга топширилмаганлиги.
3. Фойданинг мажҳул ёки қатъий пул миқдорида белгиланиши.
4. Бир томонни фойдадан бутунлай маҳрум қилиш.
5. Мол эгасининг ишлашини шарт қилиш.
6. Музорибга ишни чекловчи ва ундан бутунлай тасарруфни олиб қўювчи шартлар.
7. Мавҳум бўлган, шерикчиликни ёки ақд мазмунини бузувчи шартлар.
Муҳим қоида: фойдага таъсир қилмайдиган ботил шартлар (масалан, музорибга зарарни юклаш) шартнинг ўзини ботил қилади, ақд эса соғлом қолади. Фойдани мажҳул қилувчи ёки шерикликни йўққа чиқарувчи шартлар эса ақднинг ўзини бузади.
Фосид музорабанинг ҳукми: фойда бутунлай мол эгасига тегишли бўлади. Музориб ўрта ҳисобда оладиган иш ҳақига (ужрат ал-мисл) эга бўлади, аммо у шартлашилган фойда миқдоридан ошмайди. Фойда чиқмаса, музориб ҳеч нарса олмайди.
10. Музорабанинг тугаши
Ақд лозим (мажбурий) эмас, икки томондан ҳар бири уни бекор қила олади. Музораба қуйидагича тугайди:
• фасх (бекор қилиш): мол эгаси музорибни ишдан бўшатса. Бу ҳақда музориб хабардор бўлиши шарт. Агар капитал нақд бўлиб қолган бўлса, хабар тегмагунча бўшатиш кучга кирмайди;
• мол эгаси ёки музорибнинг вафоти ёхуд ақлдан озиши;
• мол эгасининг муртад бўлиб дорул-ҳарбга кетиши;
• муддат тугаши (муддатли ақдда);
• капитал сотиб олишдан олдин нобуд бўлиши.
Агар мол товарга айлантирилгач ақд бекор қилинса, музориб молни сотиб, нақдга айлантириб, ҳисоб-китоб қилишга ҳақли.
Агар капитал товарга айланиб бўлгач ва у ҳали сотилмаган бўлса, мол эгаси сотувчига ўша товар баҳосини тўлаб, миқдорни капиталга қўшади. 
Хулоса қилиб айтадиган бўлсак, мазҳабимизда музораба: нақд капитал + умумий улуш шаклидаги фойда + меҳнатни фақат музорибнинг бажариши тамойилларига қурилган шерикчиликдир. Асосий хатарлар — фойдани қатъий сумма қилиш, капитални топширмаслик ва мол эгасининг ишга аралашишини шарт қилиш. 
Бундай шартномаларни амалга оширишда уламоларнинг назорати остида бўлишлиги мақсадга мувофиқроқ бўлади.

Имом Фахриддин ар-Розий мадрасаси ўрта махсус ислом таълим муассасаси мударриси Маткаримов Т.