Ismlari isnoddaligi unutilgan buyuklar: islom tarixidagi ayol olimalarning yo‘qolgan merosi

Ismlari isnoddaligi unutilgan buyuklar: islom tarixidagi ayol olimalarning yo‘qolgan merosi

Bugun ko‘pchiligimiz islom ilmlari, hadis zanjirlari va fiqh haqida o‘ylaganimizda, ko‘z oldimizga faqat chopon kiygan erkak olimlar va ularning atrofida to‘plangan talabalar keladi. Biroq, haqiqiy tarixiy hujjatlar mutlaqo boshqa manzarani chizib beradi: agar islomiy ilmlar va hadis zanjirlaridan (isnodlardan) ayollarning ismlari olib tashlansa, bugungi kundagi aksariyat hadis kitoblari va ilmiy zanjirlar uzilib qoladi.

Xo‘sh, nega biz bugun tarixdagi buyuk ayol olimlarni (muhaddisalar, faqihalar va shayxalarni) unutib qo‘ydik?

Sharqshunoslarni Hayratga Solgan Tarixiy Haqiqat 

XIX asrda venger sharqshunosi Ignak Goldziher Yevropa kutubxonalarining birida XV asr olimi Ibn Hajar al-Asqaloniyning «al-Durar al-kaamina» (Yashirin durlar) asarini varaqlab, hayratda qoladi. U islom olamida ayollar ilmdan uzoq bo‘lgan deb o‘ylardi. Biroq, kitobda 200 ga yaqin buyuk ayol olimlarning tarjimai holi yozilgan bo‘lib, eng qizig'i, ularning ko‘pchiligi muallif — Ibn Hajarning o‘ziga ta'lim bergan ustozalari edi.

An’anaviy Islom sivilizatsiyasida ayollarning ilmiy nufuzi shunchalik baland ediki, buyuk tarixchi Imom az-Zahabiy Zaynab bint al-Kamal (vafoti 1339-m.y.) haqida shunday yozgandi:

«Kim eng oliy isnodni izlayotgan bo‘lsa, borib undan eshitsin. Tolibi ilm u bilan uchrashib, birgina hadisni eshitish uchun bir oy yo‘l yursa ham, uning safari zoye ketmaydi.»

Unga o‘sha davrning eng yirik shaxslari, jumladan, mashhur sayyoh Ibn Battuta va buyuk fiqh olimi Taqiyuddin as-Subkiy shogird bo‘lishgan.

Mustamlakachilik mafkurasi va «Feministik» Xatolar 

G‘arb mustamlakachilik davri asarlarida musulmon ayoli doimo passiv, uyida qamalgan, o‘z huquqlaridan bexabar qiyofada tasvirlab kelindi. Ushbu stereotip shunchalik ildiz otdiki, hatto bugungi kundagi ba'zi «feministik qayta talqinlar» ham musulmon ayollar dars halqalaridan chetlashtirilgan degan noto‘g'ri farazga tayanadi.

Natijada, zamonaviy jamiyatda ayollarning Islom ilmlarini chuqur egallashlari «G‘arb feminizmining ta'siri» yoki «an’analarga qarshi isyon» deb xato tushunilmoqda. Aslida esa, ayollarning diniy ilmlarda yetakchi bo‘lishi Islomning eng sof, ortodoks manbalarida mustahkam o‘rin olgan.

Tarixiy dalillar: ayollar ilmdan chetda bo‘lmaganining 2 ta isboti

Islom sivilizatsiyasi ayollarning ilmiy darajalarini quruq so‘z bilan emas, aniq hujjatlar bilan muhrlab qo‘ygan:

1. Tarjimai hol kitoblari: Hadislarni tekshirish uchun har bir roviyning hayoti yozib borilgan. Ibn Hajar o‘z asarlarida 1551 nafar ayol olimani, Ibn Asakir esa Damashqda dars bergan 200 nafar ayol hadis mutaxassisini tilga oladi (Ibn Asakirning o‘zi 80 dan ortiq ayoldan ta'lim olgan). as-Saxoviy esa o‘z kitobida 1075 nafar ayol olimaning ilmiy faoliyatini yoritgan.
2. Sama' yozuvlari (hadis eshitganligini tasdiqlovchi hujjat): «Sama’» — talabaning ma’lum bir darsda qatnashib, kitobni ustozining o‘zidan eshitib o‘qiganini tasdiqlovchi rasmiy hujjatdir. Damashqning o‘zidan topilgan 4000 dan ortiq «sama’» qo‘lyozmasida VI-VIII asrlarga oid 50 000 nafar erkak va ayolning ismlari, dars o‘tilgan joyi va sanalari bilan aniq yozib qo‘yilgan.

Keys-Stadi: Xitoydan Chiqqan Muhaddisa — Fotima bint Sa'd al-Xayr

Tarixdagi buyuk olima ayollarning go‘zal timsollaridan biri — Fotima bint Sa’d al-Xayrdir (vafoti 1203-m.y.):

• U Xitoyda, Qashqarning sharqiy qismida tug'ilgan. Otasi Sa'd al-Xayr qizining diniy ilmlarda eng cho‘qqiga chiqishini istab, u bilan birga uzoq masofalarni bosib o‘tgan.
• Isfahonda o‘sha davrning eng kuchli muhaddisasi Fotima al-Javzodaniya qo‘lida Tabaroniyning 37 jildlik «al-Mu'jam al-kabir» asarini mukammal o‘rgangan.
• Bag'dodda 18 nafar taniqli olimdan ta'lim olgan va Qohiraga ko‘chib o‘tib, u yerda yirik ilmiy halqalar tashkil qilgan.
• Fotima nafaqat hadisni eshitib yetkazgan, balki eng murakkab ilm — hadis tanqidi (ilm al-diraya) bilan shug'ullangan. Doraqutniyning «Zaif roviylar» haqidagi asaridan dars berish ijozasini qo‘lga kiritgan.

Xulosa: Tarixiy Xotirani Tiklash Vaqti Keldi! 

Lotin tilida «Damnatio memoriae» degan ibora bor — bu insonning yoki voqeaning nomini tarixdan ataylab o‘chirib tashlashni anglatadi. Musulmon ayolining ilmiy merosi ataylab yashirilmagan bo‘lsa-da, bizning bugungi beparvoligimiz va manbalarni o‘rganmasligimiz sababli ularning nomi amalda xotiramizdan o‘chib ketish arafasida turibdi.

Tarixiy haqiqatni tiklash — shunchaki o‘tmishni maqtash emas. Bu bugungi musulmon jamiyatida ham ilmli, malakali va yetuk ayol olimlarning munosib o‘rnini qayta tiklash hamda ularning avtoritetini tan olish uchun eng mustahkam poydevordir.

Imom Faxriddin ar-Roziy o‘rta maxsus islom ta’lim muassasasi mustalahul hadis fani mudarrisi Habibullayev Shixnazar