ИСЛОМДА ФАРЗАНД ТАРБИЯСИ

 ИСЛОМДА ФАРЗАНД ТАРБИЯСИ

Фарзанд тарбияси ҳар бир жамиятнинг келажагини белгилаб берувчи муҳим ижтимоий ва маънавий жараёнлардан биридир. Инсон ҳаётида оила, ота-она меҳри ва тарбиясининг ўрни беқиёсдир. Чунки фарзанднинг қандай инсон бўлиб вояга етиши, аввало, оилада олган тарбияси, ота-онасининг шахсий намунаси ва оиладаги маънавий муҳитга боғлиқ. Шу нуқтаи назардан, Ислом динида фарзанд тарбиясига алоҳида эътибор қаратилган бўлиб, у инсон камолотининг муҳим асосларидан бири сифатида эътироф этилади.
Ислом таълимотида фарзанд Аллоҳ таоло томонидан инсонга берилган улуғ неъмат ва омонат ҳисобланади. Шу билан бирга, фарзанд тарбияси ота-она зиммасига юклатилган масъулиятли вазифадир. Ота-она нафақат фарзандининг моддий эҳтиёжларини таъминлаши, балки унинг маънавий, ахлоқий ва руҳий камолоти учун ҳам қайғуриши лозим.
Ислом динида фарзанд тарбияси кенг қамровли тушунча бўлиб, у боланинг жисмоний, ақлий, маънавий ва ахлоқий жиҳатдан баркамол бўлиб улғайишини назарда тутади. Қуръони карим ва ҳадиси шарифларда фарзандларга тўғри тарбия бериш, уларни эзгуликка йўналтириш, ҳалоллик, ростгўйлик, сабр-тоқат ва меҳр-оқибат каби фазилатларни сингдириш муҳим вазифа эканлиги таъкидланган.
Қуръони каримнинг «Таҳрим» сураси 6-оятида: «Эй иймон келтирганлар! Ўзингизни ва аҳли оилангизни дўзахдан сақланг», деб марҳамат қилинади. Ушбу оят ота-онанинг оила аъзолари, жумладан, фарзандлари олдидаги масъулияти нечоғлик муҳим эканини англатади. Демак, фарзанд тарбияси фақат унинг кундалик эҳтиёжларини қондириш билан чекланмайди, балки унинг иймони, одоби ва ҳаётга бўлган муносабатини шакллантиришни ҳам ўз ичига олади.Исломда фарзанд тарбиясининг энг муҳим тамойилларидан бири — ота-онанинг шахсий намунасидир. Болалар кўпинча катталарнинг насиҳатларидан кўра уларнинг хатти-ҳаракатларига кўпроқ тақлид қиладилар. Агар ота-она ҳалоллик, адолат, меҳрибонлик, сабр ва хушмуомалаликни ўз ҳаётида намоён этса, фарзанд ҳам ушбу фазилатларни ўзлаштириб боради. Шунинг учун ота-она фарзандига тўғри тарбия беришдан олдин, аввало, ўз хулқ-атворига эътибор қаратиши лозим.
Ислом таълимотида фарзандга меҳр кўрсатиш, уни қадрлаш ва ҳурмат қилиш ҳам муҳим тарбиявий омил ҳисобланади. Расулуллоҳ соллаллоҳу алайҳи васаллам болаларга нисбатан доимо меҳрибон ва ғамхўр бўлганлар. У зотнинг ҳаётлари фарзандларга меҳр кўрсатиш, улар билан мулойим муносабатда бўлиш ва уларнинг қалбига озор етказмаслик борасида барча мусулмонлар учун ибрат намунасидир.
Фарзанд тарбиясида ахлоқий фазилатларни шакллантириш алоҳида аҳамиятга эга. Жумладан, болага ёлғон гапирмаслик, бировнинг ҳаққига хиёнат қилмаслик, катталарни ҳурмат қилиш, кичикларга иззат кўрсатиш, ота-онага яхшилик қилиш ва муҳтожларга ёрдам бериш каби қадриятларни ёшликдан ўргатиш зарур. Бундай фазилатлар фарзанднинг нафақат оилада, балки жамиятда ҳам муносиб ўрин эгаллашига хизмат қилади.
Қуръони каримнинг «Луқмон» сурасида Луқмон ҳакимнинг ўз ўғлига берган насиҳатлари фарзанд тарбиясининг муҳим намунаси сифатида келтирилади. Ушбу насиҳатларда Аллоҳга ширк келтирмаслик, ота-онага яхшилик қилиш, намозни адо этиш, яхшиликка буюриш, ёмонликдан қайтариш ва сабрли бўлиш каби муҳим тарбиявий ғоялар мужассамлашган. Бу эса Исломда фарзанд тарбияси энг аввало мустаҳкам эътиқод, тўғри ахлоқ ва эзгу амалларга асосланишини кўрсатади.
Шунингдек, фарзанднинг илм олиши ва билимли бўлиб вояга етишига кўмаклашиш ҳам Исломда муҳим ўрин тутади. Ислом дини илм-маърифатни юксак қадрлайди. Шу боис ота-оналар фарзандларининг диний ва дунёвий билимларни эгаллаши, мустақил фикрлаши, касб-ҳунар ўрганиши ҳамда жамиятга фойда келтирадиган инсон бўлиб камол топиши учун шароит яратиб беришлари лозим.
Фарзанд тарбиясида ота ва онанинг масъулияти бир-бири билан чамбарчас боғлиқдир. Оиладаги ўзаро ҳурмат, тотувлик ва ҳамжиҳатлик боланинг руҳий ҳолати ҳамда дунёқарашига ижобий таъсир кўрсатади. Ота-онанинг бир-бирига бўлган муносабати фарзанд учун ҳаёт мактаби вазифасини ўтайди. Агар оилада меҳр-муҳаббат, ўзаро ишонч ва ҳурмат устувор бўлса, фарзанд ҳам шу муҳитда соғлом маънавий қарашлар билан улғаяди.
Бугунги глобаллашув ва ахборот технологиялари жадал ривожланаётган даврда фарзанд тарбияси янада долзарб аҳамият касб этмоқда. Интернет ва ижтимоий тармоқлардаги турли ахборотлар болаларнинг онги, дунёқараши ва хулқ-атворига таъсир кўрсатиши мумкин. Шу сабабли ота-оналар фарзандларининг бўш вақтини мазмунли ташкил этиши, уларни китобхонликка, спортга, илм ўрганишга ва фойдали машғулотларга йўналтириши зарур. Бунда боланинг қизиқишлари ва ёш хусусиятларини ҳисобга олиш муҳимдир.
Исломда тарбия жараёнида жазолашдан кўра тушунтириш, насиҳат қилиш, мулойимлик ва сабр билан ёндашишга катта аҳамият берилади. Боланинг хатосини тўғри тушунтириш, унинг фикрини тинглаш ва ижобий хатти-ҳаракатларини рағбатлантириш самарали тарбия усулларидан ҳисобланади. Зеро, қўрқувга эмас, ўзаро ишонч ва ҳурматга асосланган муносабат фарзанднинг маънавий камолотига ижобий таъсир кўрсатади.
Шунингдек, фарзандларда Ватанга муҳаббат, миллий қадриятларга ҳурмат, ота-боболар меросига садоқат ва инсонпарварлик туйғуларини шакллантириш ҳам муҳимдир. Ислом таълимоти инсонни нафақат ўз оиласи, балки бутун жамият олдида масъулиятли бўлишга чақиради. Шу маънода, яхши тарбия олган фарзанд келажакда оиласи, маҳалласи ва Ватани равнақига муносиб ҳисса қўшадиган шахс бўлиб етишади.
Хулоса
Хулоса қилиб айтганда, Исломда фарзанд тарбияси инсон камолоти, оила мустаҳкамлиги ва жамият тараққиётининг муҳим асосларидан бири ҳисобланади. Фарзандни иймон-эътиқодли, одобли, билимли, меҳнатсевар, ҳалол ва ватанпарвар инсон қилиб тарбиялаш ҳар бир ота-онанинг муқаддас бурчидир.
Қуръони карим ва ҳадиси шарифларда илгари сурилган тарбиявий ғоялар бугунги кунда ҳам ўз аҳамиятини йўқотмаган. Аксинча, замонавий жамиятда ёш авлодни турли маънавий таҳдидлардан ҳимоя қилиш, уларда соғлом дунёқараш ва юксак ахлоқий фазилатларни шакллантиришда Ислом таълимотининг тарбиявий аҳамияти янада ортиб бормоқда.
Шундай экан, фарзанд тарбиясига фақат оилавий вазифа сифатида эмас, балки бутун жамиятнинг келажаги билан боғлиқ муҳим маънавий масъулият сифатида қараш лозим. Зеро, яхши тарбияланган фарзанд — оиланинг бахти, жамиятнинг таянчи ва Ватаннинг ишончли келажагидир.

Имом Фахриддин ар-Розий ўрта махсус ислом таълим муассасаси мударриси Неъматулло Қори Аминжон эшон