16.11.2026

Madxaliylik: zamonaviy salafiylik ichidagi sokinlik yo'nalishining shakllanishi, ta'limoti va tanqidiy bahosi

Madxaliylik: zamonaviy salafiylik ichidagi sokinlik yo'nalishining shakllanishi, ta'limoti va tanqidiy bahosi


1. Kirish

So'nggi o'ttiz yilda salafiylik haqidagi ilmiy bahslar bu oqimni yagona, bir xil hodisa sifatida emas, balki ichki farqlarga boy harakat sifatida o'rganishga o'tdi. Ommaviy nutqda "salafiy" so'zi ko'pincha zo'ravon ekstremizm bilan chalkashtirilsa-da, ilmiy adabiyotda salafiy muhit ichida zo'ravonlikni rad etuvchi, siyosatdan chetda turuvchi katta oqimlar borligi qayd etiladi. Madxaliylik ana shunday oqimlarning eng ko'zga ko'rinadigan va eng bahsli ko'rinishlaridan biridir.

Bu atama ko'pincha muxoliflar tomonidan, tanqidiy ma'noda ishlatiladi; yo'nalish tarafdorlarining o'zlari odatda faqat "salafiylar" yoki "Ahl as-Sunna" nomini afzal ko'radilar. Shu sababli tadqiqotda atama ilmiy-analitik maqsadda, baho bermasdan, aniq bir manhajiy yo'nalishni belgilash uchun qo'llanadi.

Tadqiqot savollari: (1) madxaliylik qanday tarixiy sharoitda shakllandi; (2) uning asosiy ta'limiy tamoyillari nimalardan iborat; (3) u salafiylikning boshqa yo'nalishlaridan nimasi bilan farq qiladi; (4) nazariy tamoyillar amaliyotda qanchalik saqlanadi; (5) Markaziy Osiyodagi Hanafiy-Moturidiy an'ana nuqtai nazaridan unga qanday ilmiy baho berish mumkin.

2. Nazariy asos va adabiyotlar sharhi

Salafiylikni tasniflash bo'yicha eng ko'p keltiriladigan ishlardan biri Kvintan Viktorovich (Quintan Wiktorowicz)ning 2006-yildagi maqolasidir. Muallif salafiylikni uch guruhga ajratadi: (a) "pokiza" (purists) — diniy ta'lim, tazkiya va aqidani asrashga e'tibor beradiganlar; (b) "siyosiy" (politicos) — shu qadriyatlarni siyosiy sohada ham qo'llashga intiluvchilar; (v) "jihodchilar" (jihadis) — maqsadga qurolli kurash orqali erishishni lozim ko'ruvchilar. Madxaliylik odatda birinchi guruhga — sokinlik tarafdori (quietist) salafiylikka yaqin yo'nalish sifatida joylashtiriladi.

Keyingi tadqiqotchilar bu uchlikni to'ldirdi va tanqid qildi. Masalan, Joas Vagemakers (Joas Wagemakers) salafiy guruhlarni faqat siyosatga munosabati bo'yicha emas, balki ularning aqidaviy va manhajiy mezonlari hamda ichki raqobati bo'yicha ham ko'rib chiqish zarurligini ta'kidlaydi. Shtefan Lakrua (Stéphane Lacroix) o'zining Saudiya Arabistoni haqidagi tadqiqotida XX asr oxiridagi "Sahva" (Uyg'onish) harakati, Musulmon birodarlar ta'siri va an'anaviy salafiy ulamolar o'rtasidagi raqobatni batafsil yoritadi; madxaliylik shu raqobat sharoitida shakllangan yo'nalish sifatida tasvirlanadi. Tomas Xeggxammer (Thomas Hegghammer) Saudiya jihodchiligining kelib chiqishini o'rganib, davlat ruhoniylari bilan jihodchilar o'rtasidagi qarama-qarshilikni tahlil qiladi, bu esa madxaliy ulamolarning jihodchilarga qarshi pozitsiyasini tushunishga yordam beradi. Liviya misolida salafiy oqimlarni o'rgangan Frederik Veri (Frederic Wehrey) va hamkasblari madxaliy tarafdorlarning amaliy faoliyati ularning nazariy "siyosatdan chetda turish" tamoyilidan farq qilishi mumkinligini ko'rsatadi.

Izoh: yuqoridagi inglizcha manbalarning mazmuni o'zbek tiliga erkin tarjima va qisqartirish bilan berildi; aniq iqtiboslar uchun asl nashrlarga qarang.

3. Metodologiya

Tadqiqot sifat tahlili usulida bajarilgan: (a) ikkilamchi ilmiy adabiyotni qiyosiy o'qish; (b) yo'nalish vakillarining asosiy g'oyalarini tizimli ravishda guruhlash; (v) tasniflash modellari (Viktorovich va uning tanqidchilari) asosida yo'nalishni salafiylik xaritasida joylashtirish; (g) nazariya va amaliyotni taqqoslash. Maqolaning cheklovi shundaki, madxaliylik "yagona tashkilot"ga ega bo'lmagan, markazlashmagan muhit bo'lgani uchun uning har bir tarafdori haqida umumlashtirilgan xulosa chiqarish mumkin emas.

4. Rabi' al-Madxaliy va yo'nalishning shakllanishi

4.1. Shaxs

Rabi' ibn Hadiy ibn 'Umayr al-Madxaliy (Saudiya Arabistonining Jizon hududida tug'ilgan, Madinada faoliyat yuritgan) hadisshunos, Madinadagi Islom universitetining hadis bo'limi o'qituvchisi sifatida tanilgan. Ta'lim olish davrida u davrning mashhur ulamolari — Ibn Boz, Nosiruddin al-Alboniy, Muhammad Omon al-Jamiy kabilar bilan aloqada bo'lgan. Uning ilmiy merosi hadis ilmi, "jarh va ta'dil" va zamonaviy oqimlarga raddiyalardan iborat. Alohida ta'sir ko'rsatganlardan biri — ustozi Muhammad Omon al-Jamiy bo'lib, shu sababli muxoliflar ba'zan yo'nalishni "jamiylik" deb ham atashadi.

4.2. Tarixiy sharoit

Yo'nalishning shakllanishi 1960–1990-yillardagi Saudiya jamiyati bilan bog'liq. Bu davrda mamlakatga Misr, Suriya va boshqa arab davlatlaridan Musulmon birodarlar harakatining ko'plab a'zolari ko'chib kelib, ta'lim tizimida va diniy muhitda faol bo'ldilar. Ularning siyosiy-tashkiliy yondashuvi mahalliy salafiy ulamolar yondashuvidan farq qilardi. 1990–1991-yillardagi Fors ko'rfazi urushi va chet el qo'shinlarining mamlakatda joylashtirilishi "Sahva" ulamolari (Safar al-Havoliy, Salmon al-Avda) tomonidan hukumat siyosatining ochiq tanqid qilinishiga sabab bo'ldi. Aynan shu vaziyatda Rabi' al-Madxaliy va uning hamfikrlari hukmdorni ommaviy tanqid qilishni fitna deb baholab, Sahva va Musulmon birodarlarni keskin raddiya qila boshladilar. Shu davrdan boshlab yo'nalish Saudiya diniy muhitida alohida o'rin egalladi.

5. Ta'limotning asosiy tamoyillari

5.1. Hukmdorga itoat

Madxaliy yondashuvning markaziy tamoyili — amaldagi hukmdorga (wali al-amr) itoat qilish va unga qarshi chiqmaslikdir. Uning asosiy dalili — hukmdorga qarshi qo'zg'olon jamiyatda qon to'kilishi, tartibsizlik va fitnaga olib keladi, degan fikr. Natijada namoyish, siyosiy partiya tuzish, ommaviy norozilik kabi shakllar odatda ma'qullanmaydi.

5.2. Nasihat va ommaviy tanqid farqi

Yo'nalish tarafdorlari hukmdorning xatosini ko'rsatish (nasiha) va xalqni unga qarshi qo'zg'atishni bir-biridan ajratadilar. Ularning fikricha, nasihat maxfiy, hurmat bilan va to'g'ridan-to'g'ri hukmdorga yo'naltirilishi lozim; ommaviy tanqid esa "xalqni qo'zg'atish" hisoblanadi. Tanqidchilar esa bu yondashuv amalda jamoatchilik nazoratini cheklaydi, deb hisoblaydilar.

5.3. Bid'atga qarshi qat'iylik va "jarh va ta'dil"

Madxaliy muhitning ajralib turadigan jihati — hadis ilmidagi "jarh va ta'dil" (roviylarni tanqid qilish va ishonchliligini baholash) usulini zamonaviy da'vatchilar, tashkilotlar va guruhlarga nisbatan qo'llashdir. Bunda shaxs kimdan ilm olgani, qaysi guruhga yaqinligi, qanday kitoblarni targ'ib qilgani tekshiriladi, aqidasi yoki manhaji "buzilgan" deb topilganlarga nisbatan mubtadi' (bid'atchi) yoki hizbiy (guruhbozlik tarafdori) kabi baholar beriladi. Bu amaliyot salafiylar orasida ham eng ko'p bahs uyg'otgan jihatlardan biri bo'lib, uni tanqidchilar "ichki qoralash madaniyati"ni keltirib chiqargan deb baholaydilar.

5.4. Boshqa yo'nalishlarga munosabat

Yo'nalish vakillari quyidagilarga nisbatan tanqidiy pozitsiyada turadilar: Musulmon birodarlar va "siyosiy islom"; Sayyid Qutb g'oyalari (Rabi' al-Madxaliyning unga yo'naltirilgan raddiyalari uning eng mashhur asarlari qatoriga kiradi); Sahva harakati; jihodiy guruhlar (al-Qoida, IShID kabi); tasavvufning ko'plab amaliyoti (masalan, shayxga haddan ziyod bog'lanish, avliyolardan yordam so'rash, qabr bilan bog'liq ayrim odatlar); Ash'ariya va Moturidiya kalom maktablari.

5.5. Aqida masalasi

Madxaliylar o'zlarini salafiy aqidaga mansub deb biladilar: Qur'on va sunnat asosiy manba, sahobalar va salaflarning tushunchasi tavsiya qilinadi, tavhid va shirkdan saqlanish ta'kidlanadi. Ya'ni ularning aqidaviy qarashlari umumiy salafiylikdan farq qilmaydi; farq manhajda — siyosatga, hukmdorga va boshqa guruhlarga munosabatda namoyon bo'ladi. Shuning uchun madxaliylikni "yangi mazhab" deb emas, manhajiy yo'nalish deb ta'riflash ilmiy jihatdan aniqroqdir.

6. Salafiy yo'nalishlar xaritasida madxaliylik

MezonMadxaliylik (sokinlik)Siyosiy salafiylikJihodiy salafiylik
Hukmdorga munosabatQat'iy itoat; ommaviy tanqid rad etiladiTanqid va islohotga chaqiriq, ba'zan muxolifatMavjud tuzumga qarshi kurash, ko'pincha takfir
Siyosiy partiya, namoyishOdatda rad etiladiMa'qullanishi mumkinMuhim emas yoki rad etiladi, qurolli yo'l ustun
Zo'ravonlikKeskin rad etiladiKo'pincha rad etiladiMaqsadga erishish vositasi sifatida qaraladi
Musulmon birodarlarKeskin tanqidAyrim hollarda hamkorlikAralash baho
Ichki raqobat usuliJarh va ta'dil, raddiyalarSiyosiy mulohazaTakfir va jang maydoni

Jadvaldan ko'rinadiki, madxaliylikni jihodiy guruhlar bilan bir qatorga qo'yish ilmiy jihatdan asossiz: madxaliy ulamolar al-Qoida va IShID kabi guruhlarning ashaddiy tanqidchilari sifatida tanilgan. Shu bilan birga, ularni "siyosiy" salafiylar bilan ham aralashtirib bo'lmaydi.

7. Nazariya va amaliyot: Liviya misoli

Yo'nalishning "siyosatdan chetda turish" tamoyili nazariy jihatdan aniq bo'lsa-da, ba'zi mintaqalarda amaliyot boshqacha shakl olgani qayd etilgan. Liviyada 2011-yildan keyingi davlat zaifligi sharoitida madxaliy yo'nalishdagi salafiylarning bir qismi qurolli tuzilmalar tarkibida yoki ular bilan hamkorlikda faoliyat yuritgani va siyosiy kuchlar bilan ittifoq tuzgani haqida tadqiqotlar mavjud. Tadqiqotchilar buni ikki xil izohlaydilar: bir tomondan, "hukmdorga itoat" tamoyilini real hukmdor (yoki hukmdor deb tan olingan kuch)ga nisbatan qo'llash muammosi; ikkinchi tomondan, qurolli guruhlar o'rtasidagi raqobatda yo'nalish tarafdorlarining himoya yoki ta'sir qidirishi. Muhimi — bu holat "nazariy manhaj = har bir tarafdorning amaliy xatti-harakati" degan tenglamaning to'g'ri emasligini ko'rsatadi va umumlashtirishda ehtiyotkorlikni talab qiladi.

8. Tanqidiy baholar

Yo'nalishning tarafdorlari ularning manhajini fitnadan saqlanish, qon to'kilishining oldini olish va sunnatga ergashish deb izohlaydilar; ular o'z yondashuvini jamiyat barqarorligini ta'minlovchi omil deb biladilar. Tanqidchilar quyidagi e'tirozlarni bildiradilar:

  1. Siyosiy passivlik: hukmdorga haddan tashqari itoat ijtimoiy adolatsizlikka qarshi ovoz ko'tarish imkoniyatini cheklaydi.
  2. Davlat bilan aloqa: ayrim tadqiqotchilarning fikricha, yo'nalish ba'zi mamlakatlarda hukumatlar tomonidan siyosiy maqsadlarda foydalanilishi mumkin bo'lgan diniy vositaga aylanadi.
  3. Ichki bo'linish: "jarh va ta'dil"ni zamonaviy shaxslarga nisbatan keng qo'llash salafiylar o'rtasida o'zaro qoralash va bo'linishga olib keladi.
  4. Fiqhiy va kalomiy plyuralizmga munosabat: mazhab va kalom maktablariga nisbatan tanqidiy munosabat an'anaviy musulmon jamiyatlarida ziddiyat tug'dirishi mumkin.

9. Markaziy Osiyo ilmiy an'anasi nuqtai nazaridan muhokama

Markaziy Osiyoda ming yildan ortiq vaqt davomida fiqhda Hanafiy mazhabi, aqidada Moturidiya maktabi, ma'naviy tarbiyada esa tasavvuf tariqatlari (Naqshbandiya, Yassaviya, Kubraviya) etakchi bo'lgan. Hadis ilmida esa Imom al-Buxoriy, at-Termiziy kabi allomalar merosi muhim o'rin tutadi. Madxaliy yo'nalishning Ash'ariya va Moturidiyaga qarshi pozitsiyasi, tasavvufning ko'p amaliyotini tanqid qilishi va mazhabga bog'lanishni cheklashi mintaqaning tarixiy diniy an'anasi bilan nazariy jihatdan farq qiladi.

Shu bilan birga, ilmiy xolislik uchun quyidagilarni e'tiborga olish zarur: birinchidan, madxaliylikning zo'ravonlikni va jihodiy guruhlarni rad etishi — mintaqada xavfsizlik va barqarorlik nuqtai nazaridan ahamiyatli jihat; ikkinchidan, yo'nalish ichidagi qat'iy "jarh va ta'dil" amaliyoti va boshqa an'analarga nisbatan keskin munosabat jamoat ichida bo'linish xavfini tug'dirishi mumkin; uchinchidan, Markaziy Osiyodagi diniy ta'lim va ma'rifat sohasida bunday yo'nalishlarga javob kuchli ilmiy bilim, ularning asl manbalarini bilish va dalillarga asoslangan ilmiy muloqotni talab qiladi, shunchaki umumiy atamalar bilan baholash esa yetarli emas.

Imom Faxriddin ar-Aoziy örta maxsus islom talim muassasasi mudarrisi Raximov.U